Een extra huisje in de achtertuin voor je ouders, je kind of een mantelzorger: het klinkt als een hele vergunningsaanvraag, maar dat gaat de komende tijd veranderen. Door de wet Versterking regie volkshuisvesting, die op 1 juli 2026 inging, komt er een landelijke regeling die het bouwen van een mantelzorgwoning of familiewoning op je eigen erf vergunningvrij maakt. Wat dat precies betekent en wanneer je er echt iets aan hebt, leggen we hieronder uit.
Wat is een mantelzorgwoning eigenlijk
Een mantelzorgwoning is een zelfstandige woonruimte op je eigen erf, bedoeld voor iemand die zorg nodig heeft of voor de persoon die die zorg geeft. Dat kan een verbouwde garage zijn, een nieuw bijgebouw in de tuin, of een prefab-woning die in een dag wordt neergezet. Het werkt ook andersom: een mantelzorger kan bij de persoon die zorg nodig heeft in de tuin gaan wonen. Voor wie binnenkort gaat verbouwen of een bijgebouw overweegt, is het slim om dit soort regels mee te nemen in je planning. Ons stappenplan voor verbouwen helpt je om zo'n traject zonder chaos aan te pakken.
Nu moet je nog aantonen dat de zorg nodig is
Op dit moment bepalen gemeenten zelf de regels rondom mantelzorgwoningen, dat mag sinds 2024. In de praktijk gelden daarbij vaak dezelfde ingrediënten: meestal gaat het om acht uur zorg per week of meer, meestal wonen er maximaal twee personen, en de woning is bedoeld voor de periode dat de zorg nodig is. Ook spelen de afstand tot de erfgrens en de maximale oppervlakte een rol, en kan de woning gevolgen hebben voor je WOZ-waarde of erfbelasting. Om de vrijstelling te krijgen, moet je nu meestal een medische verklaring overleggen aan de gemeente. Dat is precies het onderdeel dat gaat verdwijnen.
Dit verandert er door de nieuwe wet
De wet Versterking regie volkshuisvesting is op 1 juli 2026 in werking getreden, maar het onderdeel over de vergunningvrije mantelzorg- en familiewoning staat in een apart uitwerkingsbesluit. Dat besluit ging op 13 juli 2026 voor advies naar de Raad van State en wordt naar verwachting pas op 1 januari 2027 van kracht. Pas dan verdwijnt de medische verklaring als voorwaarde voor een vergunningvrije mantelzorgwoning. Tot die tijd gelden nog de huidige, tijdelijke regels per gemeente. Met andere woorden: de wet staat er, maar de praktische vrijstelling waar je als bewoner iets aan hebt, moet nog landen.
Waar mag die woning straks precies staan
De nieuwe vrijstelling geldt niet overal op je erf. Volgens de regeling in het Bbl (Besluit bouwwerken leefomgeving) wordt een mantelzorg- of familiewoning vergunningvrij in het achtererfgebied, dus achter je woning, en moet er daar genoeg vierkante meters beschikbaar zijn. De woning geldt als een bijbehorend bouwwerk en moet functioneel verbonden zijn met het hoofdgebouw, je zet er dus geen losstaande tweede woning neer zonder relatie met je eigen huis. Belangrijk is ook dat vergunningvrij niet betekent regelvrij: de bouwtechnische eisen uit het Bbl, zoals aan constructie en brandveiligheid, blijven gewoon gelden. Wel vervallen voor dit soort woningen de gebruikelijke regels over geluid, trillingen, geur en schaduw, en kan de woning zelfs op een bedrijventerrein staan, zolang er nog geen bedrijfswoning op het perceel staat.
Ook voor je kinderen of ouders komt er een eigen huisje
Het aangepaste wetsvoorstel gaat verder dan alleen mantelzorg. Volgens het ministerie van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening wordt het ook mogelijk om vergunningvrij een woning te bouwen voor eerstegraads familieleden, zoals je eigen kinderen of ouders. Minister Keijzer zei daarover: "Daarom wil ik een familiewoning op het eigen erf voor eerstegraads gezinsleden makkelijker maken." Ze noemde als voorbeeld "een tiny house voor je eigen kinderen of voor oma of opa." In het eerdere concept gold de vrijstelling alleen voor mantelzorg, de uitbreiding naar familiewoningen kwam er pas later bij. Volgens het ministerie moet dit zowel ouderen helpen om in hun eigen omgeving te blijven wonen, als jongeren die nu geen betaalbare woning kunnen vinden.
Wat je nu al kunt voorbereiden
Ga je nu al verbouwen, bouw dan met het oog op de toekomst. Een bijgebouw dat je nu neerzet als hobbyruimte of praktijk aan huis kun je later makkelijker ombouwen tot mantelzorg- of familiewoning, zeker als je nu al rekening houdt met een eigen opgang, sanitair en aansluitingen. Overweeg je juist een heel nieuw huis, dan loont het om in je ontwerp al ruimte te reserveren voor een bijgebouw op het achtererf. In ons artikel over de dingen om rekening mee te houden bij het bouwen van je droomhuis lees je waar je sowieso op moet letten. Check daarnaast bij je eigen gemeente wat er nu al kan, want sommige gemeenten lopen vooruit op de landelijke regels. Vraag ook meteen naar de huidige voorwaarden rond afstand tot de erfgrens en maximale oppervlakte, die veranderen door de nieuwe wet namelijk niet vanzelf mee. Zo sta je er klaar voor zodra de vrijstelling vanaf 1 januari 2027 echt ingaat, in plaats van dat je achteraf nog een vergunning moet aanvragen voor iets dat je al had kunnen voorkomen.
